Op drie fronten actie nodig | Inven­tarisatie deelnemers ver­nieuwingsbeweging

De aan de vernieuwingsbeweging deelnemende jeugdzorg-, jeugdbescherming- en jeugdreclasseringsorganisaties willen niet alleen de huidige situatie verbeteren, maar geven aan dat een fundamentele transformatie nodig is van de ondersteuning van jeugd. Ze hebben in kaart gebracht: wat hebben we hiervoor te starten, stoppen en wat moeten we terugdraaien?

In onze eerdere berichten was al te lezen hoe de vernieuwingsbeweging in de jeugdzorg tot stand kwam, op initiatief van LOC Waardevolle zorg. Op basis van de ervaringen en ideeën van ervaringsdeskundigen, (groot)ouders, cliëntenraadsleden en professionals die vanaf het eerste uur actief betrokken zijn. In onze eerdere updates was ook te lezen waarom de deelnemers positief zijn over de mogelijkheden van deze beweging, om te werken aan een samenleving waarin jeugdbescherming niet meer nodig is. Hoe staat het er nu voor?

Om te kunnen komen tot een fundamentele transformatie van de ondersteuning van jeugd, is op drie fronten vernieuwing nodig. Dat is naar voren gekomen uit een brede inventarisatie die de deelnemende organisaties binnen de beweging met elkaar maakten. Er zijn allerlei mogelijke acties in kaart gebracht die bij zouden kunnen dragen. Onderverdeeld in drie hoofdthema’s: 1) starten en aanleren; 2) stoppen en afleren; 3) terugdraaien en rechtzetten. 

Starten en aanleren

In plaats van dat er voor en over kinderen, jongeren en ouders besloten wordt, moet dat door en met hen gebeuren. Van kleins af aan overal in de samenleving, in buurten en wijken, zodat veel problemen in de eerste plaats niet hoeven te ontstaan. Dit moet gebeuren op basis van wat kinderen jongeren en ouders zelf aangeven dat voor hen belangrijk is in hun leven, en waar volgens hen uitdagingen liggen. Kinderen en ouders moeten gewoon zichzelf kunnen zijn en van daaruit bij kunnen dragen aan de samenleving. In plaats van vooral aan ideaalbeelden en normen te moeten voldoen. Met als uitgangspunt dat kinderen zoveel mogelijk in hun eigen omgeving (thuis) op moeten kunnen groeien. Als er dan daadwerkelijk hulp nodig is, is dat vaak op andere terreinen dan jeugdzorg of jeugdbescherming, zoals hulp met de financiën of (andere) ondersteuning van ouders. Situaties hoeven zo veel minder uit de hand te lopen, aldus de deelnemers.

Hiervoor zijn nieuwe manieren van werken nodig om mensen in hun eigen omgeving te kunnen ondersteunen, geven zij aan. Op laagdrempelige, veelal ook informele, en altijd gelijkwaardige wijze. Veel hulp, ondersteuning en zorg is geprofessionaliseerd en weggehaald bij mensen zelf en de netwerken waarin zij actief zijn. De beschikbare praktijkvoorbeelden van hoe mensen elkaar lokaal kunnen steunen, kunnen nog veel meer benut worden. Net zoals dat er geïnvesteerd wordt in de ontwikkeling van professionals, kan er geïnvesteerd worden in hoe mensen zichzelf en elkaar kunnen ondersteunen. Het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK) en Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) zouden steeds leidend moeten zijn. En feitenonderzoek, een gedeelde verklarende analyse, transparantie en rechtsbescherming moeten een centrale rol spelen. 

“Het contact dat nu voorwaardelijk is, moet onvoorwaardelijk, gelijkwaardig zijn”

Dit vergt veel van professionals, die de kwaliteiten en vaardigheden om dit te kunnen ondersteunen, vanuit hun opleiding vaak nog niet geleerd krijgen. Ook vergt een en ander de nodige levenservaring, terwijl nu heel jonge mensen vaak zware verantwoordelijkheden krijgen. Investeren in benaderingen zoals de presentiebenadering kan de nodige transformatie ondersteunen. Vormen zoals de eerder binnen de beweging gevoerde ‘Kampvuurgesprekken’ kunnen een aanzet tot dit alles geven. Goede voorbeelden structureel een podium geven, kan aanstekelijk werken. Net als het creëren van tijd en ruimte voor professionals. Dat kan onder meer door te investeren in de acties onder de andere hoofdthema’s ‘Stoppen en afleren’ en ‘Terugdraaien en rechtzetten’. Het betrekken van kritische(r) mensen bij de vernieuwing kan bovendien een en ander versnellen.

Stoppen en afleren

Vertrouwen, welzijn en mogelijkheden van kinderen en ouders kunnen zo voorop komen te staan, in plaats van vooral de risico’s en risicomijdend gedrag wat nu ook problemen creëert. De deelnemende organisaties geven aan te willen werken aan een samenleving waarin de inzet van jeugdbescherming(smaatregelen) niet meer nodig is. Dat zij daarvoor willen stoppen met ondertoezichtstellingen en uithuisplaatsingen. Daartoe is het volgens hen nodig dat het contact dat nu voorwaardelijk is, onvoorwaardelijk wordt en gelijkwaardig. “Dus bij situaties waar op dwang aangestuurd wordt, moeten we bevragen of onze inzet wel aan de orde is.” Hiervoor is het essentieel om te stoppen met het denken/handelen vanuit aannames of meningen. En de effectiviteit van hulp moet nagegaan worden; “Stoppen met wat niet werkt.” Dit vergt standvastigheid, elkaar scherp houden en blijven bevragen.

Terugdraaien en rechtzetten

Om de moeilijke beslissingen die hiermee gepaard gaan te kunnen maken, is een lonkend perspectief nodig, zoals naar voren kwam onder ‘Starten en aanleren’. Vanuit de beweging Radicale vernieuwing jeugdzorg is dit al eerder uitgewerkt in de Toekomstvisie Jeugd. Zonder uitnodigend perspectief op de richting die de ondersteuning van jeugd uit kan gaan, kan het ondoenlijk voelen om grote uitdagingen aan te gaan. Zoals het opnieuw bekijken van alle huidige dossiers om te zien of kinderen terecht met beschermingsmaatregelen te maken hebben/uit huis geplaatst zijn, om te toetsen of deze op feiten en kinderrechten gebaseerd zijn. En bijvoorbeeld het herstellen van familiebanden daar waar dingen mis gegaan zijn. Of het erkennen van door kinderen, jongeren en ouders geleden schade, en excuses hiervoor. Om vervolgens het geleerde weer te kunnen integreren in de nieuwe werkwijzen, en bij ‘Stoppen en afleren’, om herhaling te voorkomen.

Voorbij de grenzen van het systeem

Deelnemers beraden zich nu over concrete manieren waarop zij hier de komende tijd verder vorm en inhoud aan willen geven, met ondersteuning van LOC. De betrokken bestuurders lopen zelf aan tegen de grenzen van het huidige jeugdzorgsysteem en wat daarbinnen haalbaar is. Ze spreken over een eigenlijk ‘onmogelijke opdracht’. Voor de fundamentele vernieuwing is het essentieel dat bestuurders actief betrokken zijn. Maar het zijn de kinderen, jongeren, ouders en ervaringsdeskundigen, de mensen uit hun netwerk, omgeving en de professionals en cliënten- en jongerenraden daaromheen, die dag in dag uit met elkaar het verschil maken. Hoe iedereen die dat wil een rol in de verdere vernieuwing kan spelen, wordt nu verkend. 

Intussen

Intussen wordt er door deelnemende organisaties regelmatig een beroep gedaan op de ervaringsdeskundigen die vanaf het eerste uur bij de beweging betrokken zijn. “Dat is wat Radicale vernieuwing jeugdzorg me brengt, dat ik ervaar: wat hébben we nog te leren met elkaar. Dus naast de concrete acties is de ruimte die de beweging biedt voor reflectie en leren belangrijk.” Aldus een van de bestuurders. Een concrete actie die hieruit voortvloeit, die deelnemende organisaties hebben opgepakt in het kader van ‘Terugdraaien en rechtzetten’, heeft de voorlopige werktitel ‘Stopknop’. Er zijn situaties in de zorg voor jeugd waar gezinnen schade wordt berokkend, die ondanks noodkreten van betrokkenen of experts niet gestopt en rechtgezet worden. Voor zulke gevallen moet er een ‘Stopknop’ komen; in een volgend artikel meer hierover.